ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਜੀ
ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ (1790–1846) ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ (ਸਿੱਖ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ) ਦੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਜਰਨੈਲ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਰਗੀਆਂ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਸਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ (10 ਫਰਵਰੀ 1846) ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਅਦੁੱਤੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਗੱਦਾਰੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਚਿੱਟੇ ਬਸਤਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਅੰਤਿਮ ਸਾਹ ਤੱਕ ਲੜਨ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ (ਲਗਭਗ 1790 - 10 ਫਰਵਰੀ 1846) ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਬਹਾਦਰੀ, ਫੌਜੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਸਭਰਾਓਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜੀਵਨੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:
ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ
ਜਨਮ: ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਲਗਭਗ 1790 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਅਟਾਰੀ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਨਾਮਵਰ ਸਿੱਧੂ ਜੱਟ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।
ਪਿਤਾ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਸਨ, ਜੋ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰਤ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਯੋਧੇ ਸਨ।
ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ: ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਘੋੜਸਵਾਰੀ, ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ੀ, ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਉੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਇਖ਼ਲਾਕ, ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦੇ ਪੱਕੇ ਧਾਰਨੀ ਸਨ।
ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੇਵਾਵਾਂ
ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ-ਕਦਮਾਂ 'ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ, ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਅਹਿਮ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ:
ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ (1818): ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਫ਼ਤਿਹ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਜਿੱਤ (1819): ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਵਾਦੀ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਅਧੀਨ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੀ ਮੋਹਰੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦੀ ਲੜਾਈਆਂ: ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।
ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। 1837 ਵਿੱਚ, ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੇਟੀ ਬੀਬੀ ਨਾਨਕੀ ਕੌਰ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੋਤੇ (ਤੇ ਕੰਵਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ) ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਵਿਆਹ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤੇ ਵੱਡਾ ਵਿਆਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ।
ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰੀ
1839 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਗੱਦਾਰੀਆਂ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਬਣ ਗਿਆ। ਸਵਾਰਥੀ ਵਜ਼ੀਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਤੇਜ ਸਿੰਘ) ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਬਣਾ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਅਟਾਰੀ ਆ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ।
ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੁਕਾਰ
ਜਦੋਂ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਗੱਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਕਾਰਨ 1845 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਮੁਦਕੀ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਅਲੀਵਾਲ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜੀਆਂ, ਪਰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਤੇ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੱਦਾਰੀ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਉਠਾਉਣਾ ਪਿਆ।
ਇਸ ਨਾਜ਼ੁਕ ਮੋੜ 'ਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਪੱਤ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖ ਕੇ ਮਦਦ ਮੰਗੀ।
ਸਭਰਾਓਂ ਦੀ ਲੜਾਈ (10 ਫਰਵਰੀ 1846) ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਪ੍ਰਣ
ਚਿੱਠੀ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣਖ ਦੀ ਚਮਕ ਆ ਗਈ।
ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਣ: ਅਟਾਰੀ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਅਰਦਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਣ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਫ਼ਤਿਹ ਹਾਸਲ ਕਰਨਗੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਉਣਗੇ, ਪਰ ਪਿੱਠ ਦਿਖਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਣਗੇ।
ਗੱਦਾਰਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ: ਜਦੋਂ ਉਹ 9 ਫਰਵਰੀ 1846 ਨੂੰ ਸਭਰਾਓਂ ਦੇ ਮੋਰਚੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਕਮਾਂਡਰ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਪਿੱਛੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਸੀ (ਯਾਨੀ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦਾ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ)। ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਇਆ।
ਆਖਰੀ ਹਮਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ: 10 ਫਰਵਰੀ 1846 ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਨੇ ਸਫ਼ੈਦ ਕੱਪੜੇ (ਸ਼ਹੀਦੀ ਬਾਣਾ) ਪਹਿਨੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਚਿੱਟੇ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤਰੇ। ਜੰਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਗੱਦਾਰ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦਾ ਬੇੜੀਆਂ ਦਾ ਪੁਲ ਤੋੜ ਕੇ ਖ਼ੁਦ ਭੱਜ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਫਸ ਜਾਣ।
ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਿਆ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ ਸੂਤ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ 53ਵੀਂ ਰੈਜੀਮੈਂਟ 'ਤੇ ਕਹਿਰ ਬਣ ਕੇ ਟੁੱਟ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰਿਆ। ਅਖੀਰ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਕਈ ਗੋਲੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿੱਕ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਾਮ ਪੀ ਗਏ।
ਮਹਾਨ ਵਿਰਾਸਤ
ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਲਾਰਡ ਗਫ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਵਰਗਾ ਦਲੇਰ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਯੋਧਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਆਪਣੇ 'ਜੰਗਨਾਮੇ' ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੇਵਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਨੂੰ ਅਟਾਰੀ ਲੈ ਕੇ ਆਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੂਰੇ ਫ਼ੌਜੀ ਸਨਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਵੀ ਅਟਾਰੀ ਵਿਖੇ ਬਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਧ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ਹੈ।