ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ
ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ (1791–1837) ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਕਮਾਂਡਰ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਬਹਾਦਰੀ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ—ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇੱਕ ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਬਾਘਮਾਰ' (ਸ਼ੇਰ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ) ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਵੱਡੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਈਆਂ। ਇੱਕ ਬਹਾਦਰ ਜਰਨੈਲ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹ ਇੱਕ ਕੁਸ਼ਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਖੈਬਰ ਦਰ੍ਹੇ ਰਾਹੀਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਜਮਰੌਦ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।
ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ (1791–1837) ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਨਿਡਰ ਫੌਜੀ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਰਾਜ (ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਖ਼ਾਲਸਾ) ਦੀ ਫੌਜ 'ਸਿੱਖ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੌਜ' ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੇਨਾਪਤੀ (ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼) ਵਜੋਂ ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤਾਕਤ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਨੂੰ ਦਰਿਆਏ-ਸਿੰਧ (Indus River) ਤੋਂ ਪਾਰ ਖ਼ੈਬਰ ਦਰ੍ਹੇ (Khyber Pass) ਦੇ ਮੁਹਾਨੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਅਸ਼ਾਂਤ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੋਂ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਾਵਰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਦੇ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ।
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ 'ਬਾਘਮਾਰ' ਬਣਨਾ
ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ (ਮੌਜੂਦਾ ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਪਲ ਖੱਤਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਧਰਮ ਕੌਰ ਨੇ ਕੀਤਾ।
ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਜਣਾ: 10 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ-ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ ਅਤੇ ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਤੇ ਗਤਕੇ (ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟਸ) ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ: 1804 ਵਿੱਚ, 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਣਹਾਰ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਅਤੇ ਹੁਨਰ ਦੇਖ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿੱਜੀ ਸੇਵਾਦਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਲਿਆ।
'ਨਲਵਾ' ਖਿਤਾਬ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਿਆ: 1804 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੌਰਾਨ, ਇੱਕ ਵਾਘ (ਸ਼ੇਰ) ਨੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਕੀ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲੈਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਕੱਲਿਆਂ ਹੀ ਸ਼ੇਰ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਲੜੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਢਾਲ ਨਾਲ ਵਾਰ ਰੋਕੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਖੰਜਰ (ਕਟਾਰ) ਨਾਲ ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁਕਾਇਆ। ਇਸ ਬਹਾਦਰੀ ਕਰਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਬਾਘਮਾਰ' (ਸ਼ੇਰ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ) ਕਿਹਾ ਅਤੇ 'ਨਲਵਾ' ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ (ਇਹ ਨਾਂ ਰਾਜਾ ਨਲ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ)। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 800 ਪੈਦਲ ਅਤੇ ਘੋੜਸਵਾਰ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਸੌਂਪੀ ਗਈ।
ਮਹਾਨ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਅਤੇ ਜਿੱਤਾਂ
ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਦਰਜਨਾਂ ਜੰਗਾਂ ਲੜੀਆਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਫਤਿਹ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਅਸੰਭਵ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਕਸੂਰ ਦੀ ਜੰਗ (1807): ਸਿਰਫ਼ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਸੂਰ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਬਹਾਦਰੀ ਦਿਖਾਈ ਅਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ।
ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਜਿੱਤ (1807–1818): ਮੁਲਤਾਨ ਵਪਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਘੇਰਿਆ। 1818 ਦੀ ਆਖਰੀ ਅਤੇ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਜੰਗ ਵਿੱਚ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਫਗਾਨ ਨਵਾਬ ਮੁਜ਼ੱਫਰ ਖਾਨ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋੜਨ ਅਤੇ ਉਸ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
ਅਟਕ ਦੀ ਜੰਗ (1813): ਇਸ ਜੰਗ ਰਾਹੀਂ ਸਿੰਧ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 'ਅਟਕ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ' 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਫਗਾਨ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ।
ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਜਿੱਤ (1819): ਅਫਗਾਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਦਦ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੇ ਸ਼ੋਪੀਆਂ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ।
ਇੱਕ ਕੁਸ਼ਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਅਤੇ ਗਵਰਨਰ
ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਯੋਧਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਾਬਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ (ਗਵਰਨਰ) ਵੀ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਵਿਦਰੋਹੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਿੱਤੀ:
ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ (1820–1821): ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਖਰਾਬ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਿਆ, ਵਪਾਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਸਤੇ ਖੋਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਮਾਲੀਆ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ 'ਹਰੀ ਸਿੰਘੀ' ਰੁਪਿਆ ਨਾਂ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਚਲਾਇਆ।
ਹਜ਼ਾਰਾ ਦੇ ਗਵਰਨਰ (1822–1837): ਹਜ਼ਾਰਾ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਬਹੁਤ ਅਸ਼ਾਂਤ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਕਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਿਲ੍ਹੇ ਬਣਾਏ (ਜਿਵੇਂ 'ਹਰੀਪੁਰ' ਸ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਵਸਿਆ) ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਵਸਥਾ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰ ਬਣਾਇਆ।
ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ (1834–1837): 1834 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਜੋ ਅਫਗਾਨਾਂ ਦੀ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਮਰੌਦ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦ ਪੱਕੀ ਕੀਤੀ।
ਅੰਤਿਮ ਕੁਰਬਾਨੀ: ਜਮਰੌਦ ਦੀ ਜੰਗ (1837)
1837 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਅਫਗਾਨ ਸ਼ਾਸਕ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਵਿਆਹ (ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਆਹ) ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਅਫਗਾਨ ਫੌਜ ਨਾਲ 'ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ' 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਸਖ਼ਤ ਬੁਖਾਰ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰ ਸਨ। ਪਰ ਜੰਗ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਬਿਸਤਰੇ ਤੋਂ ਉੱਠੇ, ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਜਮਰੌਦ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਨਾਲ ਜੰਗ ਦਾ ਪਾਸਾ ਪਲਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨ ਫੌਜ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਲੱਗੀ। ਪਰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਖ਼ੈਬਰ ਦਰ੍ਹੇ ਦੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਗੰਭੀਰ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1837 ਨੂੰ 46 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।
ਆਖਰੀ ਰਣਨੀਤੀ: ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਗਈ, ਤਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਬੁਲੰਦ ਹੋ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਹੋਰ ਫੌਜ ਨਾ ਆ ਜਾਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕੰਧ 'ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਖੁਦ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ। ਇਹ ਤਰਕੀਬ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੀ; ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਨਲਵਾ ਅਜੇ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਸੰਭਾਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋ ਗਈ।
ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅੱਜ ਵੀ ਸਰਵਉੱਚ ਫੌਜੀ ਰਣਨੀਤੀ, ਅਟੱਲ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਜਿਊਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਸੀ।