ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ

ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ (3 ਮਈ 1718 – 23 ਅਕਤੂਬਰ 1783) ਸਿੱਖ ਮਿਸਲ ਕਾਲ (ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ) ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਫੌਜੀ ਕਮਾਂਡਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਗੂ ਸਨ।

ਉਹ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ (ਸਮੁੱਚੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜ) ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਕਮਾਂਡਰ ਅਤੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1716 ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਅਤੇ 1801 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਉਭਾਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਔਖੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਅਗਵਾਈ ਸਦਕਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ" (ਕੌਮ ਦਾ ਰਾਜਾ) ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਲਿੰਕ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵੇਰਵਾ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

1. ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ

ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 3 ਮਈ 1718 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ (ਮੌਜੂਦਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ 'ਆਹਲੂ' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਲਾਲ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਪਿੰਡ ਆਹਲੂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ 'ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ' ਸ਼ਬਦ ਜੁੜਿਆ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ (19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਨੂੰ ਜੈਸਲਮੇਰ ਦੇ ਭੱਟੀ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਪਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਲੈਪਲ ਗ੍ਰਿਫਿਨ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਦਾਤ ਮੰਗੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।

2. ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਾ ਗਠਨ

ਜਦੋਂ ਮੁਗਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਏ, ਤਾਂ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿੱਖ ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ:

• ਬੁੱਢਾ ਦਲ: 40 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੇ ਸਿੱਖ, ਜੋ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।

• ਤਰੁਣਾ ਦਲ: 40 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਯੋਧੇ, ਜੋ ਸਿੱਧੇ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।

ਜਦੋਂ 1735 ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਇਆ ਸਮਝੌਤਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਦੁਬਾਰਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ, ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ 1748 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ (ਵਾਰਿਸ) ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਸੰਭਾਲੀ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁਗਲ ਕਮਾਂਡਰ ਜਸਪਤ ਰਾਏ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਬਦਲਾ ਲਿਆ।

3. ਵੱਡੀਆਂ ਜੰਗੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਅਤੇ ਜਿੱਤਾਂ

ਲਿੰਕ ਵਿੱਚ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀਆਂ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਿੱਤਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ:

ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਹਿੰਦੂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਣਾ (1739)

ਜਦੋਂ ਇਰਾਨ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਖ਼ਤ-ਏ-ਤਾਊਸ ਅਤੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ), ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਮਹਿਜ਼ 21 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਫੌਜ 'ਤੇ ਗੁਰੀਲਾ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਛੁਡਵਾ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਘਰੋ-ਘਰੀ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।

ਮਰਾਠਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖਦੇੜਨਾ (1758)

1758 ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਨੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅਤੇ ਮਰਾਠਾ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਕੀਤਾ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਮਾਹਿਲਪੁਰ ਵਿਖੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਭਗਾ ਕੇ ਅਟਕ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਤੱਕ ਖਦੇੜ ਦਿੱਤਾ।

ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਿੱਕਾ ਚਲਾਉਣਾ (1761)

1761 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨ ਗਵਰਨਰ ਖਵਾਜਾ ਅਬੇਦ ਖਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਬਦਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿੱਖਾਂ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ 'ਪਾਤਸ਼ਾਹ' (ਬਾਦਸ਼ਾਹ) ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਪਹਿਲਾ ਸੁਤੰਤਰ ਸਿੱਖ ਸਿੱਕਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ (1762)

1762 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਭਾਰਤ ਆਇਆ। ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੇ ਨੇੜੇ (ਕੁਪ ਰਹੀੜਾ ਵਿਖੇ) ਅਬਦਾਲੀ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 20,000 ਯੋਧੇ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 40,000 ਗੈਰ-ਲੜਾਕੇ (ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ) ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ 'ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 20,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਖੁਦ ਗੰਭੀਰ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹਾਰੀ ਅਤੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।

ਭਰਤਪੁਰ ਦੇ ਜਾਟਾਂ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ (1764–1766)

ਜਾਟ ਰਾਜੇ ਸੂਰਜਮਲ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੇ ਪੱਖੀ ਨਜੀਬ-ਉਦ-ਦੌਲਾ ਖਿਲਾਫ਼ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ 40,000 ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਯਮੁਨਾ ਪਾਰ ਗਏ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ (ਬਰਾਰੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀ ਮੰਡੀ) ਵਿੱਚ ਨਜੀਬ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਲੁਕਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਜਾਟਾਂ ਨੇ ਜੈਪੁਰ ਅਤੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫੌਜੀ ਮਦਦ ਲਈ।

ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਜਿੱਤ (1783)

ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਿੱਤ ਦਰਜ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਮੁਗਲ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਿੱਲੀ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾਈ ਪਰਚਮ (ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ) ਝੁਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਨੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

4. ਆਪਸੀ ਮਤਭੇਦ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ

ਹਾਲਾਂਕਿ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦਾ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਵੀ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੰਮਾ ਵੇਰੋਧ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦੋਵਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਝੜਪਾਂ ਵੀ ਹੋਈਆਂ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1779 ਵਿੱਚ ਕਪੂਰਥਲਾ 'ਤੇ ਪੱਕਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰਿਆਸਤ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 23 ਅਕਤੂਬਰ 1783 ਨੂੰ 65 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬੰਦਾਲਾ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਪੂਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਨਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਏ ਵਿਖੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਗਲਾਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।