ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ

ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ (ਮੌਤ: ਅਕਤੂਬਰ 1814) ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਜਰਨੈਲਾਂ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਕਾਬਲੀਅਤ ਦੇ ਦਮ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਮਾਂਡਰ (virtual commander-in-chief) ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ "ਸਦਾ-ਜੇਤੂ ਜਰਨੈਲ" ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਹਾਰ ਦਾ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ।

ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ

ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਦਾ ਜਨਮ 1750 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਗੁਜਰਾਤ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਿੰਡ ਕੁੰਜਾਹ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਖੱਤਰੀ ਪਰਿਵਾਰ (ਕੋਛੜ ਗੋਤ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਵੈਸਾਖੀ ਮਲ (ਜਾਂ ਬੈਸਾਖੀ ਮਲ) ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਵਪਾਰੀ ਸਨ।

ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਨੇ ਅਕਾਲਗੜ੍ਹ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਦਲ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਦੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਮੁਨਸ਼ੀ (ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ) ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1804 ਵਿੱਚ ਦਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਇਹ ਕੰਮ ਬੜੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਨਿਭਾਇਆ। ਦਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਮਾਈ ਸਹਿਜੂ ਨਾਲ ਮਤਭੇਦ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡਣੀ ਪਈ।

1804 ਤੋਂ 1806 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਦੇ ਦੀਵਾਨ (ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ/ਪ੍ਰਬੰਧਕ) ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਪਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਗੜ ਗਏ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮਾਈ ਚੰਦ ਕੌਰ ਨੇ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਭੱਜਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ (1806)

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਕਾਲਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਦੌਰਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਦੀ ਜੰਗੀ ਰਣਨੀਤੀ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹੋਏ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ 1806 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਤੇ ਘੋੜੇ ਭੇਟ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਡੱਲੇਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਜਾਗੀਰ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੇ। ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਨੂੰ ਇੱਕ ਘੋੜਸਵਾਰ ਟੁਕੜੀ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 1,500 ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ (1806–1814)

ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਸਥਾਰ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਤਾਕਤ ਬਣ ਗਏ। ਅਗਲੇ ਅੱਠ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਫੌਜੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ:

• ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਕਰਨਾ: ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਿਮਾਚਲ ਅਤੇ ਜੰਮੂ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਚਲਾਈਆਂ, ਅਤੇ ਜਸਰੋਟਾ, ਚੰਬਾ ਅਤੇ ਬਸੋਹਲੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸੁਤੰਤਰ ਰਾਜਪੂਤ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਲਿਆਂਦਾ।

• ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਇਲਾਕੇ (1808): ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਲਿਆਂਦਾ। ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਵੱਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮਾਲਵਾ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਘਬਰਾ ਗਏ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮੰਗਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

• ਸਿਆਸੀ ਰੋਲ: ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਿਆਸੀ ਰੁਤਬਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਸਤੰਬਰ 1808 ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਸੂਰ ਵਿਖੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਦੂਤ ਚਾਰਲਸ ਮੈਟਕਾਫ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤਿੱਖੀ ਬਹਿਸ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਅਜੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਮੈਟਕਾਫ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਜੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।

• ਉਪਾਧੀਆਂ (1812): ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਦੀਵਾਨ" ਅਤੇ "ਫਤਿਹ ਨਸੀਬ" (ਜਿਸ ਦੇ ਨਸੀਬ ਵਿੱਚ ਫਤਿਹ/ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ) ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਉਪਾਧੀਆਂ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ।

ਅਟਕ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੰਗ (1813)

ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ 1813 ਦੀ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਅਟਕ ਦੀ ਜੰਗ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਜ਼ਰੋ ਦੀ ਜੰਗ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਸੀ। ਇਹ ਜੰਗ ਅਫਗਾਨ ਦੁਰਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਿੱਤ ਸੀ।

ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੇ ਅਟਕ ਦੇ ਰਣਨੀਤਕ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਅਫਗਾਨ ਵਜ਼ੀਰ ਫਤਿਹ ਖਾਨ ਅਤੇ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਲਈ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। 12 ਜੁਲਾਈ 1813 ਨੂੰ ਹਜ਼ਰੋ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੋਵਾਂ ਫੌਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਅੱਤ ਦੀ ਗਰਮੀ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਕਾਫੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨੀ ਤਾਜ਼ਾ ਦਸਤਿਆਂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਟੁੱਟਣ ਦਾ ਖਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

ਅਜਿਹੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਮੇਂ ਅਦਭੁਤ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਆਪਣੇ ਕਮਾਂਡ ਹਾਥੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰੇ, ਇੱਕ ਤੇਜ਼ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਾਖਵੇਂ ਫੌਜੀ ਦਸਤਿਆਂ (reserves) ਦੀ ਖੁਦ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਫਗਾਨ ਫੌਜ 'ਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ। ਇਸ ਅਚਾਨਕ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਹਮਲੇ ਨੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਪਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਫਤਿਹ ਖਾਨ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵੱਲ ਭੱਜਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਜਿੱਤ ਨੇ ਸਿੰਧ ਨਦੀ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਫਗਾਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਮੌਤ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ

1814 ਵਿੱਚ, ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਫਤਿਹ ਕਰਨ ਲਈ ਚਲਾਈ ਗਈ ਪਹਿਲੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਸੰਭਾਲੀ। ਪਰ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਖਰਾਬ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਬਰਫਬਾਰੀ ਕਾਰਨ ਰਸਤੇ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਇਹ ਮੁਹਿੰਮ ਸਫਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ। ਉੱਥੋਂ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਗੜ ਗਈ। 29 ਅਕਤੂਬਰ 1814 ਨੂੰ ਫਿਲੌਰ ਵਿਖੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਹੋ ਗਿਆ।