ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ
ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਸ਼ਹੀਦੀ 1675) ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਮਰਪਿਤ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਾਥੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸੰਗਤ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ (ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਦੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਗਏ। ਆਪਣੇ ਧਰਮ 'ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਕਾਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 11 ਨਵੰਬਰ 1675 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਉਬਲਦੀ ਦੇਗ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਲਾਸਾਨੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਇੱਕ ਉੱਘੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।
ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਦਿਆਲ ਦਾਸ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ। ਉਹ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅਨੰਨ ਸੇਵਕ, ਪਰਮ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਸਾਥੀ ਸਨ। ਸੰਨ 1675 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿਖੇ ਦੇਸ਼, ਧਰਮ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਜਬਰ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਅਮਰ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ
ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ:
ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਦਾ ਮਤ (ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਚਲਿਤ): ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ (ਪਰਿਵਾਰਕ ਸ਼ਜਰਿਆਂ) ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਮੋਹਿਆਲ ਛਿੱਬਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਕੇ ਭਰਾ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ, ਭਾਈ ਪਰਾਗਾ ਜੀ, ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ।
ਦੂਜਾ ਮਤ (ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਭਰਾ): ਕੁਝ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੋਜਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਅਲੀਪੁਰ (ਮੁਲਤਾਨ, ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਪੁਆਰ/ਯਾਦਵ ਖਾਨਦਾਨ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮਾਈ ਦਾਸ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਸਨ।
ਵਿਚਾਰ ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸਾਏ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਸੇਵਾਵਾਂ
ਆਪਣੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਸਦਕਾ ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰਤ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਬੰਧਕ (ਮਸੰਦ) ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ।
ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੌਰੇ 'ਤੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਵਿੱਚ ਛੱਡਿਆ ਸੀ। ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ (ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਦੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਮੁੱਖ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਬੜੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨਾਲ ਨਿਭਾਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਗਏ, ਤਾਂ ਭਾਈ ਜੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆ ਕੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟ ਗਏ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੋੜ (1675)
ਸੰਨ 1675 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਫ਼ਦ ਪੰਡਿਤ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਦਰਦਨਾਕ ਕਹਾਣੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ।
ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਲਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਿਰਲੱਥ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ, ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਅਤੇ ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਮੁੱਖ ਸਨ।
ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਅਤੇ ਕੈਦ
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੁਗਲ ਹਕੂਮਤ ਵੱਲੋਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਕੜ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਕੋਤਵਾਲੀ ਦੀਆਂ ਕਾਲ ਕੋਠੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਕਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਨੀਤੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾ-ਧਮਕਾ ਕੇ ਜਾਂ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਵੀ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇਗਾ। ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਅੱਗੇ ਦੋ ਸ਼ਰਤਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ:
ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਵੋ, ਜਿਸ ਬਦਲੇ ਵੱਡੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਹੁਦੇ, ਜਾਗੀਰਾਂ ਅਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਮਿਲੇਗੀ।
ਜਾਂ ਫਿਰ ਮੌਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰੋ।
ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਨੇ ਮੁਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲੱਤ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬੜੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਨਾਲੋਂ ਗੁਰੂ ਚਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।
ਅਸਹਿ ਤਸੀਹੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ
11 ਨਵੰਬਰ 1675 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਦਹਿਸ਼ਤ ਫੈਲਾਉਣ ਦੇ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਸ਼ਰੇਆਮ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਦੋ ਤਖਤਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਆਰੇ ਨਾਲ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿ ਕੇ 'ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ' ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਲਾਦਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਵੱਲ ਰੁਖ਼ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਦਾ ਹਾਲ ਦੇਖ ਕੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਜਾਣ, ਪਰ ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਉਹ ਚੌਕੜਾ ਮਾਰ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ ਅਤੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਜ਼ੀ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਲਈ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖ਼ੌਫ਼ਨਾਕ ਸਜ਼ਾ ਤੈਅ ਕੀਤੀ ਗਈ:
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਵੱਡੇ ਸਾਰੇ ਦੇਗੇ (ਕੜਾਹੇ) ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਦੇਗੇ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਲੱਕੜਾਂ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਅੱਗ ਬਾਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਉਬਲਦਾ ਗਿਆ, ਜਲਾਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੀਨ (ਇਸਲਾਮ) ਕਬੂਲਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਭਾਈ ਜੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਜਲਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੀ।
ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰੇਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਬਲਦੀ ਦੇਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਸੀਅ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲੀ, ਸਗੋਂ ਆਖਰੀ ਸਵਾਸ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹਿਲਦੇ ਰਹੇ। (ਇਸੇ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਰੂਈਂ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਸਾੜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਧੜ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ)।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਯਾਦ
ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਰੀਰਕ ਤਸੀਹੇ ਇੱਕ ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਝੁਕਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਇਸੇ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਨੀਂਹ 'ਤੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਨਾਮੋ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ।
ਅੱਜ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਸਿੱਖ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਬੜੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ:
"...ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਨੇ ਧਰਮ ਹੇਤ ਸੀਸ ਦਿੱਤੇ, ਬੰਦ ਬੰਦ ਕਟਾਏ, ਖੋਪਰੀਆਂ ਲੁਹਾਈਆਂ, ਚਰਖੜੀਆਂ ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ, ਆਰਿਆਂ ਨਾਲ ਚੀਰੇ ਗਏ, ਦੇਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਬਾਲੇ ਗਏ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਹਾਰਿਆ, ਸਿੱਖੀ ਕੇਸਾਂ ਸੁਆਸਾਂ ਸੰਗ ਨਿਭਾਈ, ਤਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰ ਕੇ ਬੋਲੋ ਜੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ!"