ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ
ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ (1664–1705) ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਹਾਦਰ ਸਿੱਖ ਯੋਧਾ ਅਤੇ ਜਰਨੈਲ ਸਨ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ) ਦੀ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਅਦੁੱਤੀ ਬਹਾਦਰੀ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਤੋੜਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮਦਹੋਸ਼ ਹਾਥੀ ਭੇਜਿਆ, ਤਾਂ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਾਗਨੀ ਬਰਛੀ ਨਾਲ ਹਾਥੀ ਦੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਵਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1705 ਵਿੱਚ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਇੱਕ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ ਖ਼ਾਨ ਵਿਖੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦੇ ਬਹਾਦਰ ਜਰਨੈਲ ਸਨ। ਤੁਹਾਡੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਵੇਰਵਾ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:
ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ
ਪਿਤਾ: ਉਹ ਮਹਾਨ ਸਿੱਖ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ।
ਭਰਾ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਭਾਈ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਨ, ਜੋ ਖੁਦ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਹਾਦਰ ਯੋਧੇ ਸਨ।
ਪਿਛੋਕੜ: ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਅਲੀਪੁਰ ਰਿਆਸਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।
ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ: 1699 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।
ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੰਗ
ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਦੀ ਜੰਗ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
ਘਟਨਾ: ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਤੋੜਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਰਾਬੀ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਕਵਚ (Armor) ਨਾਲ ਲੈਸ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ।
ਬਹਾਦਰੀ: ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਡਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਸੀ, ਤਾਂ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਾਲ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਉਸ ਹਾਥੀ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ 'ਨਾਗਣੀ ਬਰਛੇ' ਨਾਲ ਹਾਥੀ ਦੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਾਥੀ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹੀ ਲਤਾੜਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਹ ਜਿੱਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਬੁਲੰਦ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ।
ਹੋਰ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਸੇਵਾ
ਨਿਰਮੋਹਗੜ੍ਹ ਦੀ ਜੰਗ: 1700 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਬਹਾਦਰੀ ਦਿਖਾਈ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਭਰੋਸਾ: ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਅਤੇ ਦਲੇਰੀ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖਾਸ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਸ਼ਹੀਦੀ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ
ਸਰਸਾ ਨਦੀ: ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹੋਏ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ।
ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਣਾ: ਰੋਪੜ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਇੱਕ ਝੜਪ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ।
ਜੋਤੀ ਜੋਤ: 22 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਉਹ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੀ ਤਾਬ ਨਾ ਝੱਲਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ਨਿਹੰਗ ਖਾਨ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।
ਵਿਰਾਸਤ
ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅੱਜ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਨਿਡਰਤਾ, ਵਫਾਦਾਰੀ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 'ਨਾਗਣੀ ਬਰਛਾ' ਅੱਜ ਵੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਅਨਮੋਲ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ 'ਤੇ ਪੂਰਨ ਭਰੋਸਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਮੁਸੀਬਤ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।