ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ
ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ (1682–1757) ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਯੋਧੇ ਸਨ, ਜੋ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁਖੀ ਸਨ। 75 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਅਫਗਾਨ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਗਰਦਨ 'ਤੇ ਘਾਤਕ ਜ਼ਖ਼ਮ ਲੱਗਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਅਡੋਲ ਰਹੇ ਅਤੇ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ (26 ਜਨਵਰੀ 1682 – 13 ਨਵੰਬਰ 1757) ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਮਾਹਰ ਲਿਖਾਰੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਮਿਸਲ ਅਤੇ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ (ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾ) ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।
ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਕੁਰਬਾਨੀ, ਅਥਾਹ ਸਰੀਰਕ ਬਲ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਸ਼ਰਧਾ ਨੂੰ ਹਰ ਕੋਈ ਸਿਰ ਝੁਕਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਨੀਂਹ
ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 26 ਜਨਵਰੀ 1682 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਰਨਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਪਹੂਵਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਧੂ ਜੱਟ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਭਾਈ ਭਗਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਮਾਤਾ ਜੀਉਣੀ ਜੀ ਸੀ।
ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ: ਸਾਲ 1700 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਾਨ ਕੀਤਾ।
ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ: ਉਹ ਲਗਭਗ ਦੋ ਸਾਲ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਰਹੇ। ਉੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੜ੍ਹਨੀ-ਲਿਖਣੀ ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਘੋੜਸਵਾਰੀ, ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ੀ ਤੇ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ੀ ਵਰਗੀ ਯੁੱਧ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ: 1705 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ (ਸਾਬੋ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ, ਹੁਣ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ) ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਸਰੂਪ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਕਾਪੀਆਂ (ਉਤਾਰੇ) ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਖ਼ਤਾਂ 'ਤੇ ਭੇਜੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਉਤਾਰੇ ਵੀ ਕੀਤੇ।
ਫ਼ੌਜੀ ਅਗਵਾਈ ਅਤੇ ਜੰਗਾਂ
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜ਼ਾਲਮ ਮੁਗਲ ਹਾਕਮਾਂ ਖਿਲਾਫ ਲੜਨ ਲਈ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ:
ਸਢੌਰਾ ਦੀ ਜੰਗ (1710)
ਚੱਪੜਚਿੜੀ ਦੀ ਜੰਗ (1710) ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਫ਼ਤਿਹ।
ਸਾਲ 1733 ਵਿੱਚ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਥੇ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1748 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੂੰ 12 ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਮਿਸਲ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਜਥੇਦਾਰ (ਕਮਾਂਡਰ) ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ।
ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ
ਸਾਲ 1757 ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹਮਲਾਵਰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ (ਅਬਦਾਲੀ) ਨੇ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਚੌਥਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਲੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਮਾਲ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦੀ ਬਣਾ ਕੇ ਕਾਬੁਲ ਪਰਤ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜਥੇ ਨੇ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਫ਼ੌਜ 'ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਛੁਡਵਾਇਆ ਅਤੇ ਲੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਖਜ਼ਾਨਾ ਵੀ ਖੋਹ ਲਿਆ।
ਇਸ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬੌਖਲਾ ਕੇ ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੈਮੂਰ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਜਹਾਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਕੂੜੇ-ਕਰਕਟ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਘੋਰ ਬੇਅਦਬੀ ਕੀਤੀ।
ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਣ (ਕਸਮ) ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਯੁੱਧ
ਜਦੋਂ ਬੇਅਦਬੀ ਦੀ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਲਗਭਗ 75 ਸਾਲ ਸੀ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਸੁਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖੂਨ ਖੌਲ ਉੱਠਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਉਸਾਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਲਿਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖੰਡੇ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਲਕੀਰ ਖਿੱਚੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਸ ਲਕੀਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ: "ਮੇਰਾ ਸੀਸ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਡਿੱਗੇ।"
ਬਾਬਾ ਜੀ ਸਿਰਫ਼ 500 ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲੇ ਸਨ, ਪਰ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਯੋਧੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ, ਨੇਜ਼ੇ ਅਤੇ ਕੁਹਾੜੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਗਏ। ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 5,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਜੰਗ ਦਾ ਚਮਤਕਾਰ (13 ਨਵੰਬਰ 1757)
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਨੇੜੇ (ਗੋਹਲਵੜ ਪਿੰਡ ਕੋਲ) ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਜਹਾਨ ਖਾਨ ਦੀ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗ ਹੋਈ। ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪਣਾ ਭਾਰੀ-ਭਰਕਮ 18 ਸੇਰ (ਲਗਭਗ 15 ਕਿਲੋ) ਦਾ ਖੰਡਾ ਖੜਕਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਸਫ਼ਾਂ ਚੀਰਦੇ ਗਏ।
ਜੰਗ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਕਮਾਂਡਰ ਨਾਲ ਹੋਏ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਗਰਦਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਘਾਤਕ ਜ਼ਖ਼ਮ ਲੱਗਿਆ (ਜਾਂ ਸੀਸ ਧੜ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋ ਗਿਆ)। ਇਸ ਮੌਕੇ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਮਿਲਦੇ ਹਨ:
ਰਵਾਇਤੀ/ਚਮਤਕਾਰੀ ਪ੍ਰਸੰਗ: ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਮਾਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਧੜ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਲੱਗ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਆਪਣੀ ਕਸਮ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਬਲ 'ਤੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੁਬਾਰਾ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੀਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਖੰਡਾ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵੱਢਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਲੜਦੇ-ਲੜਦੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗ: ਇੱਕ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੋਜ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਰਦਨ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਕੱਟ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗੇ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਯਾਦ ਦਿਵਾਇਆ: "ਬਾਬਾ ਜੀ! ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਸੀਸ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਜਾ ਕੇ ਭੇਟ ਕਰੋਗੇ।" ਇਹ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਵਿੱਚ ਅਥਾਹ ਸ਼ਕਤੀ ਆ ਗਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਗਰਦਨ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗੇ।
ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਇਸ ਅਦਭੁਤ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਪਸਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।
ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰ
ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਬਹਾਦਰੀ, ਸਿਦਕ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ।
ਸ਼ਹੀਦੀ ਅਸਥਾਨ: ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਡਿੱਗਿਆ ਸੀ, ਉੱਥੇ "ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ" ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧੜ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।
ਪਾਵਨ ਖੰਡਾ: ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੰਡਾ ਅੱਜ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਵਿਖੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।