ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ
ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ( 1761–1823) ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਅਕਾਲੀ ਨਿਹੰਗ ਆਗੂ ਸਨ। ਉਹ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਸਨ। ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਲਾਹਕਾਰ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਕਮਾਂਡਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਉੱਚੇ ਇਖ਼ਲਾਕ, ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਭੈਤਾ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। 1823 ਵਿੱਚ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ।
ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ (1761–1823) ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਨਿਡਰ ਜਰਨੈਲ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ।
ਹੇਠਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:
ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਜਨਮ: ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1761 ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਸ਼ੀਹਾਂ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ) ਵਿਖੇ ਸਰਦਾਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ।
ਸਿੱਖਿਆ: ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਬਾਬਾ ਨੈਣਾ ਸਿੰਘ (ਸ਼ਹੀਦੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਮੁਖੀ) ਤੋਂ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿਤਨੇਮ ਅਤੇ ਕਈ ਬਾਣੀਆਂ ਕੰਠ ਕਰ ਲਈਆਂ ਸਨ।
ਨਿਹੰਗ ਜੀਵਨ: ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਇਦਾਦ ਗਰੀਬਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਵਜੋਂ ਨਿਹੰਗ ਜੀਵਨ ਅਪਣਾ ਲਿਆ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ
ਸੁਧਾਰ: 1800 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਥੇ ਸਮੇਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਏ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਈ।
ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ: ਆਪਣੀ ਉੱਚੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਬਣੇ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮੇਲ: 1801 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲ ਵਧਿਆ, ਤਾਂ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਖੂਨ-ਖਰਾਬਾ ਰੋਕਣ ਲਈ ਮੱਧਸਥਤਾ ਕੀਤੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਹ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੇ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ।
ਫੌਜੀ ਕੈਰੀਅਰ ਅਤੇ ਯੁੱਧ
ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ:
ਕਸੂਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (1807): ਕਸੂਰ ਦੇ ਨਵਾਬ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਦੇ ਐਲਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜ ਕੇ ਕਸੂਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ: ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਚਾਰਲਸ ਮੈਟਕਾਫ ਦੇ ਦੌਰੇ ਸਮੇਤ, ਕਈ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।
ਸਿਧਾਂਤਕ ਮਤਭੇਦ: ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀਅਨ ਤਰੀਕੇ (ਡਰਿੱਲ, ਵਰਦੀ) ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਨ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਆਪਣੀ ਰਵਾਇਤੀ ਪਛਾਣ (ਬਾਣਾ) ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੇ।
ਸ਼ਹਾਦਤ
ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਖਰੀ ਸਾਹ 14 ਮਾਰਚ 1823 ਨੂੰ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ (ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ) ਵਿੱਚ ਲਿਆ। ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਪੰਥ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ।
ਵਿਰਾਸਤ
ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਅੱਜ ਵੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਡਰ, ਇਮਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਗੁਰਮਤਿ ਮਰਿਆਦਾ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਦੇ ਮਦਦਗਾਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਰਹੇਗਾ।