ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ

ਪੰਜਾਬੀ (Punjabi)

ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ

ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਸਤੰਬਰ 1534 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਚੂਨਾ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਸੋਢੀ ਖੱਤਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ (ਉਦੋਂ ਇਹ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ)। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਨਾਮ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਹਰਿ ਦਾਸ ਜੀ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਸਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਯਾ ਜੀ (ਅਨੂਪ ਦੇਵੀ) ਬਹੁਤ ਧਾਰਮਿਕ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਸਨ।

ਕੇਵਲ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਾਨੀ ਨੇ ਬਾਸਰਕੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਘਰ ਦੀ ਗ਼ਰੀਬੀ ਕਾਰਨ ਬਾਲਕ ਜੇਠਾ ਜੀ ਉੱਬਲੇ ਛੋਲੇ, ਘੁੰਘਣੀਆਂ (ਕਾਲੇ ਛੋਲੇ) ਅਤੇ ਕਣਕ ਵੇਚ ਕੇ ਘਰ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਦਯਾਵਾਨ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਸਨ — ਸਾਧੂ-ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।

ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ

ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ, ਜਿਹੜੇ ਖ਼ੁਦ ਬਾਸਰਕੇ ਦੇ ਜੰਮਪਲ ਸਨ, ਨੇ ਜਦੋਂ ਨੌਜਵਾਨ ਜੇਠਾ ਜੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੇਠਾ ਜੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਚਲੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਦਭੁੱਤ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ — ਲੰਗਰ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਮਾਂਜਣਾ, ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਵਟਾਉਣਾ।

1553 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਛੋਟੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਖ਼ੁਦ ਮਾਤਾ ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਜੀ ਨੇ ਚੁਣਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਪੁੱਤਰ ਹੋਏ: ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ, ਮਹਾਦੇਵ, ਅਤੇ (ਗੁਰੂ) ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ।

ਥੜ੍ਹੇ ਦੀ ਪਰੀਖਿਆ

ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਚੋਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪਰਖ ਲਈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਜਵਾਈਆਂ — ਰਾਮੋ ਤੇ ਜੇਠਾ — ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬੈਠਣ ਯੋਗ ਥੜ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਰਾਮੋ ਨੇ ਚਾਰ ਥੜ੍ਹੇ ਬਣਾਏ ਪਰ ਹਾਰ ਮੰਨ ਗਿਆ। ਜੇਠਾ ਜੀ ਨੇ ਸੱਤ ਥੜ੍ਹੇ ਬਣਾਏ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਾ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸੀਸ ਝੁਕਾ ਕੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਉੱਦਮ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ।

ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਬਣਨਾ

30 ਅਗਸਤ 1574 ਨੂੰ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਵਾਂ ਨਾਮ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ("ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸੇਵਕ") ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਤੱਕ ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਈ।

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ

ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਦੇਣ ਹੈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨਗਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਜਾਂ ਗੁਰੂ-ਕਾ-ਚੱਕ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਥਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਪੁਟਵਾਇਆ ਅਤੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਵਪਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦ ਕੇ ਵਸਾਇਆ। ਇਹੀ ਸਰੋਵਰ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ (ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ) ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਬਣਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ।

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ

ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ 638 ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰੇ — ਜੋ ਸਮੁੱਚੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਲਗਭਗ ਦਸ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹਨ — ਅਤੇ ਇਹ 30 ਪੁਰਾਤਨ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅੱਜ ਵੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾ ਹੈ ਲਾਵਾਂ — ਚਾਰ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਜੋ ਸਿੱਖ ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਲਈ ਰਚੀਆਂ ਇਹ ਚਾਰ ਪਉੜੀਆਂ ਆਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ:

• ਪਹਿਲੀ ਲਾਵ — ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦਾ ਫਰਜ਼

• ਦੂਜੀ ਲਾਵ — ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ

• ਤੀਜੀ ਲਾਵ — ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੇਮ

• ਚੌਥੀ ਲਾਵ — ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਅਭੇਦਤਾ

ਮਸੰਦ ਪ੍ਰਣਾਲੀ

ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਮੰਜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਮਸੰਦ ਸੰਸਥਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ — ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਥਾਪੇ ਜੋ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ, ਸਥਾਨਕ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਲਹਿਰ ਲਈ ਦਸਵੰਧ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ।

ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ

1 ਸਤੰਬਰ 1581 ਨੂੰ 46 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿਖੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਥਾਪਿਆ — ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਭੇਜੇ ਸੁੰਦਰ ਕਾਵਿ-ਪੱਤਰਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਲਿਆ ਗਿਆ (ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਨੇ ਛੁਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ)।

ਵਿਰਾਸਤ

• ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਬਾਨੀ

• ਲਾਵਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ — ਹਰ ਸਿੱਖ ਵਿਆਹ ਦੀ ਆਤਮਾ

• ਮਸੰਦ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦਾ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਢਾਂਚਾ ਉਸਾਰਿਆ

• ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਸੋਢੀ ਗੁਰੂ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਮੁੱਢ — ਜੋ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੱਕ ਚੱਲੀ