ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ
ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ (1630-1661), ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 17 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਗ੍ਰੀਨ ਗੁਰੂ" (ਕੁਦਰਤ ਪ੍ਰੇਮੀ) ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਨੌਲੱਖਾ ਬਾਗ਼ ਲਗਵਾਇਆ, ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸੈਂਚੁਰੀ ਬਣਵਾਈ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰ ਮੁਗਲ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾ ਕੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। ਧਰਮ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਫੌਜੀ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਦੀ ਤੁਕ ਬਦਲ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿੱਚੋਂ ਬੇਦਖ਼ਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।
1. ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਵਨ
ਜਨਮ: ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 16 ਜਨਵਰੀ 1630 ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ (ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਪੁੱਤਰ) ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਮਾਤਾ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ।
ਗੁਰਤਾ ਗੱਦੀ: ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਪ ਜੀ 3 ਮਾਰਚ 1644 ਨੂੰ ਮਹਿਜ਼ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।
ਮਹਿਲ (ਧਰਮ ਪਤਨੀ) ਅਤੇ ਬੱਚੇ: ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ 1640 ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਕਿਸ਼ਨ ਕੌਰ ਜੀ (ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ) ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਦੋ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ, ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਰਾਏ ਜੀ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਰੂਪ ਕੌਰ ਜੀ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ।
ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ: ਆਪ ਜੀ 17 ਸਾਲ ਗੁਰਤਾ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਰਹੇ ਅਤੇ 31 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 6 ਅਕਤੂਬਰ 1661 ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾ ਗਏ।
2. ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਅਤੇ ਨਿਰਵੈਰ ਨੀਤੀ
ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ 2200 ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨਾਂ 'ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਹਯਾਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਿੱਧੀ ਜੰਗ ਨਹੀਂ ਲੜੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ।
ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੀ ਮਦਦ: ਮੁਗ਼ਲ ਤਖ਼ਤ ਦੀ ਜਾਨਸ਼ੀਨੀ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਕੱਟੜਵਾਦੀ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ।
ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਦੀ ਮਦਦ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕੀਤੇ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਚਨ ਫ਼ਰਮਾਇਆ:
"ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੁੱਲ ਤੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫੁੱਲ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਦੋਵਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।" (ਭਾਵ, ਗੁਰੂ ਘਰ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਸਭ ਲਈ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਹੈ)।
3. ਗੁਰਤਾ ਗੱਦੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਬੇਦਖ਼ਲ ਕਰਨਾ
ਜਦੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ 1660 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ ਦੇਣ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਬੁਲਾਇਆ।
ਰਾਮ ਰਾਏ ਜੀ ਨੂੰ ਭੇਜਣਾ: ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ 13 ਸਾਲ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਰਾਏ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਬਣਾ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਭੇਜਿਆ।
ਬਾਣੀ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ: ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਭਰੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ (ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ) ਦੀ ਇੱਕ ਤੁਕ — "ਮਿਟੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੀ ਪੇੜੈ ਪਈ ਕੁਮਿਆਰ" 'ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਜਤਾਇਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਡਰੋਂ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਬਦਲ ਕੇ "ਮਿਟੀ ਬੇਈਮਾਨ ਕੀ..." ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ।
ਬੇਦਖ਼ਲੀ (ਤਿਆਗਣਾ): ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਖ਼ਤ ਨਰਾਜ਼ਗੀ ਜਤਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਗੁਰੂ ਘਰ ਤੋਂ ਬੇਦਖ਼ਲ (Excommunicate) ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਲ ਨਾ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।
ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ: ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ 5 ਸਾਲ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਅਗਲੇ (ਅੱਠਵੇਂ) ਗੁਰੂ ਥਾਪਿਆ।
4. "ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ" ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ
ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਮਲ ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ "ਗ੍ਰੀਨ ਗੁਰੂ" (ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ) ਵਜੋਂ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕੁਦਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ: ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਟਹਿਲਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚੋਲੇ ਨਾਲ ਅੜ ਕੇ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਮਲ ਮਨ 'ਤੇ ਇੰਨਾ ਅਸਰ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਰੋ ਪਏ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਚੱਲਣ ਵੇਲੇ ਆਪਣਾ ਚੋਲਾ ਸਮੇਟ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਜਾਂ ਬੂਟੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ।
ਨੌਲੱਖਾ ਬਾਗ਼ ਅਤੇ ਦਵਾਖਾਨਾ: ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਬਨਸਪਤੀ ਬਾਗ਼ (ਨੌਲੱਖਾ ਬਾਗ਼) ਅਤੇ ਆਯੁਰਵੇਦਿਕ ਦਵਾਖਾਨਾ (Dispensary) ਖੋਲ੍ਹਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਕੀਮਤੀ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ 'ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਮੁੱਛਾਂ ਦੇ ਵਾਲ਼' ਨਾਲ ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਭੁਲਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦਵਾਖਾਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਦੁਰਲੱਭ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਭੇਜ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾਈ।
ਚਿੜੀਆਘਰ: ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਹ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਫੜ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਅਤੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਿੜੀਆਘਰ (ਬਾਗ਼) ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਦੇ ਸਨ।
5. ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ
ਕੁਝ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਮਸੰਦਾਂ (ਦਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਧੀਰ ਮੱਲ ਦੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਾਕਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ:
ਨਵੇਂ ਮਸੰਦ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਗਤ ਭਗਵਾਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਫੇਰੂ ਵਰਗੇ ਸੱਚੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ (ਮੰਜੀਆਂ) ਦੇ ਮੁਖੀ ਥਾਪਿਆ।
ਕੀਰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ 'ਕਥਾ' (ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ), 'ਅਖੰਡ ਕੀਰਤਨ' (ਲਗਾਤਾਰ ਕੀਰਤਨ) ਅਤੇ 'ਜੋੜੀਆਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ' (ਸੰਗਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਗਾਉਣਾ) ਵਰਗੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਮਰਿਆਦਾਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ।