ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ

ਜਨਮ ਅਤੇ ਗੁਰਗੱਦੀ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 23 ਜੁਲਾਈ 1656 (ਕੁਝ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 7 ਜੁਲਾਈ) ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸੱਤਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੌਰ ਜੀ (ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ) ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਸਬੰਧ ਖੱਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸੋਢੀ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸੀ।

ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਹਾਲਾਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ:

• ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੀ ਭੁੱਲ: ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖੁਦ ਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕ ਤੁਕ ਦਾ ਪਾਠ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।

• ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਸੌਂਪਣਾ: ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨਾਲ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਤੋਂ ਬੇਦਖਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੂੰ ਅਗਲਾ ਵਾਰਸ ਚੁਣਿਆ।

ਮਸਾਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 7 ਅਕਤੂਬਰ 1661 ਨੂੰ ਆਪ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ "ਬਾਲ ਗੁਰੂ" ਜਾਂ "ਬਾਲਾ ਪ੍ਰੀਤਮ" ਵੀ ਕਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ

ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਸਿੱਖ ਕੌਮ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਗੁਰਗੱਦੀ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਬੁਲਾਇਆ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਫਰਵਰੀ 1664 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬੰਗਲੇ (ਜਿੱਥੇ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ) ਵਿਖੇ ਠਹਿਰੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰੇਗਾ, ਜਦਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕਰਾਮਾਤ ਦਿਖਾਉਣਾ ਵਰਜਿਤ (ਮਨ੍ਹਾਂ) ਹੈ।

ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਚੇਚਕ ਦੀ ਮਹਾਮਾਰੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਚੇਚਕ (Smallpox) ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਮਹਾਮਾਰੀ ਫੈਲ ਗਈ। ਬਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਕੋਮਲ ਹਿਰਦਾ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦੇਖ ਕੇ ਪਸੀਜ ਗਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਭੇਦਭਾਵ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।

ਦੁਖੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ-ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਖੁਦ ਵੀ ਚੇਚਕ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਆਪਣੀ ਅੰਤਿਮ ਘੜੀ ਨੇੜੇ ਦੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ:

• ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ: ਸਰੀਰ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਟੱਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰਹੇਗੀ।

• ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਕਿ ਹੁਣ ਤੋਂ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ 'ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ' ਜੀ ਹਨ। ਜੋ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੇ, ਸੁਣੇ ਅਤੇ ਉਸ 'ਤੇ ਅਮਲ ਕਰੇ।

"ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇ" ਅਤੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣਾ

ਜਦੋਂ ਸੰਗਤ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਆਗੂ ਦੇ ਨਾ ਛੱਡਣ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਨਾਰੀਅਲ ਅਤੇ ਪੰਜ ਪੈਸੇ ਮੰਗਵਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅੰਤਿਮ ਬਚਨ ਕਹੇ:

$$"ਬਾਬਾ\ ਬਸੇ\ ਜੇ\ ਗ੍ਰਾਮ\ ਬਿਕਾਲੇ"$$

ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ ਕਿ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ (ਜੋ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਬਾ/ਦਾਦਾ ਲੱਗਦੇ ਸਨ) ਬਕਾਲਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਸਦਕਾ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਦਾਦਾ-ਜੀ (ਪੜ-ਤਾਇਆ) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਰਾਮ ਰਾਏ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਨਾਕਾਮ ਹੋ ਗਈਆਂ।

30 ਮਾਰਚ 1664 ਨੂੰ ਮਸਾਂ 7 ਸਾਲ ਅਤੇ 8 ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰਤਾਗੱਦੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ (2 ਸਾਲ, 5 ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ 24 ਦਿਨ) ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸੰਖੇਪ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵੇਰਵਾ

• ਜੀਵਨ ਕਾਲ: 1656 ਈ. ਤੋਂ 1664 ਈ. (ਕੁੱਲ ਉਮਰ ਸਾਢੇ ਸੱਤ ਸਾਲ)

• ਗੁਰੂ ਕਾਲ: 2 ਸਾਲ, 5 ਮਹੀਨੇ, 24 ਦਿਨ (ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਗੁਰੂ ਕਾਲ)

• ਪੂਰਵਗਾਮੀ (ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ): ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ

• ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ (ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ): ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ

• ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤ: ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਲਿਖਤੀ ਸਰੋਤ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 18ਵੀਂ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ) ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵੇਰਵਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮਤਭੇਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:

"ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਧਿਆਈਐ ਜਿਸੁ ਡਿਠੇ ਸਭਿ ਦੁਖਿ ਜਾਇ॥"