ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ

1. ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ

• ਜਨਮ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਦਸੰਬਰ 1666 ਨੂੰ ਪਟਨਾ, ਬਿਹਾਰ ਵਿਖੇ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ (ਜਾਂ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ) ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ (ਨੌਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ) ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ।

• ਬਚਪਨ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ, ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨ 'ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ' ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। 1672 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ (ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਖੇ ਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਸਮੀ ਵਿੱਦਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।

• ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ: ਛੇ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੁੱਧ ਕਲਾ, ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਅਤੇ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ। ਉਹ ਉੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਿੱਖ ਲਈ ਸੀ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਨ, ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ (ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ) ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।

• ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ: ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਮਹਿਲ (ਪਤਨੀਆਂ) ਅਤੇ ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸਨ:

  • ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ: 1677 ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸਨ: ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ।

  • ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ: 1684 ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸਨ: ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ।

  • ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਜੀ: 1700 ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਮਾਤਾ' ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਬਖਸ਼ਿਆ।

2. ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ

1675 ਵਿੱਚ, ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਮਰਾਟ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਧਾਰਮਿਕ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਅੱਗੇ ਫ਼ਰਿਆਦ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ 9 ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਯੋਗ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ।

ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ 'ਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰੇਆਮ ਸੀਸ ਧੜ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ 29 ਮਾਰਚ 1676 ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਸਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ।

3. ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ (1699)

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯੋਗਦਾਨ 1699 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 'ਖ਼ਾਲਸਾ' (ਭਾਵ "ਸ਼ੁੱਧ") ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ—ਜੋ ਕਿ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਗਠਨ ਸੀ।

ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਚਾਰ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਵਲੰਟੀਅਰ (ਸਿੱਖ) ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਜੋ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ। ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ, ਪੰਜ ਮਰਦ ਅੱਗੇ ਆਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਤੰਬੂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਨ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਆਏ। ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਪੰਜੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ-ਜਾਗਦਾ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਪੋਸ਼ਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਜਾ ਕੇ ਬਾਹਰ ਲੈ ਕੇ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ' ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸਰਬਲੋਹ (ਲੋਹੇ) ਦੇ ਬਾਟੇ ਵਿੱਚ ਜਲ ਅਤੇ ਪਤਾਸੇ ਪਾ ਕੇ ਦੋ-ਧਾਰੀ ਖੰਡੇ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਿਆਂ 'ਅੰਮ੍ਰਿਤ' ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਗੋਡੇ ਟੇਕ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਹੋ ਗਿਆ (ਆਪੇ ਗੁਰ ਚੇਲਾ)।

ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਅਤੇ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਹਰ ਸਮੇਂ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ:

1. ਕੇਸ: ਅਣਕੱਟੇ ਵਾਲ (ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ)।

2. ਕੰਘਾ: ਲੱਕੜ ਦਾ ਕੰਘਾ (ਸਫ਼ਾਈ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ)।

3. ਕੜਾ: ਲੋਹੇ ਜਾਂ ਸਰਬਲੋਹ ਦਾ ਕੜਾ (ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਸਾਂਝ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ)।

4. ਕਿਰਪਾਨ: ਤਲਵਾਰ (ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ)।

5. ਕਛਹਿਰਾ: ਛੋਟਾ ਪਜਾਮਾ (ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਆਚਰਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ)।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ 'ਸਿੰਘ' (ਸ਼ੇਰ) ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ 'ਕੌਰ' (ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ) ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਵਿਤਕਰੇ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤ-ਮਰਦ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਸਥਾਪਤ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ 'ਮਸੰਦ ਪ੍ਰਥਾ' ਨੂੰ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਬੰਧ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ।

4. ਸਾਹਿਤਕ ਯੋਗਦਾਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇੱਕ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਕਵੀ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ, ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਮੇਤ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।

• ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ: ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ (ਨਿਤਨੇਮ) ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ, ਤਵ-ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਸਵੱਯੇ, ਅਤੇ ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

• ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ("ਜਿੱਤ ਦੀ ਚਿੱਠੀ"): ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਮਰਾਟ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਇੱਕ ਨਿਡਰ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਚਿੱਠੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਅਧਰਮ, ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਝੂਠੀਆਂ ਕਸਮਾਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਿਆਂ ਅਧਿਆਤਮਕ ਜਿੱਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

• ਜੁਗੋ-ਜੁਗ ਅਟੱਲ ਗੁਰੂ: ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ (ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ) ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 'ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ' ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸਮੁੱਚੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਦੇ ਲੜ ਲਾਇਆ।

5. ਫ਼ੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਾਂ

ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੰਗਾਂ ਲੜੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ 'ਅਕਾਲ ਸੈਨਾ' ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 'ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ' ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਸੰਭਾਲੀ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜੰਗਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਨ:

• ਭੰਗਾਣੀ ਦੀ ਜੰਗ (1688): ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਜੰਗ, ਜੋ ਸਥਾਨਕ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਗਠਜੋੜ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸੇ (ਸਿੱਖਾਂ) ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਜਿੱਤ ਹੋਈ।

• ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਘੇਰਾ (1704): ਸੰਯੁਕਤ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਲੰਮਾ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਸਮਾਂ ਖਾ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਲੰਘਣ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਭਰੋਸੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੇ ਧੋਖਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਿੱਛੋਂ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

• ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ (1704): ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਅਸਵੀਕਾਰਨਯੋਗ ਅਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਜੰਗ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ 40 ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ।

6. ਨਿੱਜੀ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਕਾ

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮਨੁੱਖਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ:

• ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ, ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ (17 ਸਾਲ) ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ (13 ਸਾਲ), ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।

• ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ, ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ (9 ਸਾਲ) ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ (7 ਸਾਲ), ਆਪਣੀ ਦਾਦੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਸਮੇਤ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ। ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਗਵਰਨਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਭਾਰੀ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਲਾਲਚਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਉਂਦੇ ਜੀ ਨੀਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਣਵਾ ਕੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਵੀ ਇਸ ਸਦਮੇ ਅਤੇ ਠੰਢੇ ਬੁਰਜ ਦੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕਾਰਨ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ।

7. 52 ਹੁਕਮ

1708 ਵਿੱਚ, ਨਾਂਦੇੜ (ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ) ਵਿਖੇ ਰਹਿਣ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 52 ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਲਈ ਇੱਕ ਸਦੀਵੀ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਆਚਰਣ ਨਿਯਮਾਵਲੀ ਹਨ। ਕੁਝ ਮੁੱਖ ਹੁਕਮ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ:

• ਧਰਮ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਰਨੀ: ਹੱਕ-ਸੱਚ ਦੀ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਰਨੀ।

• ਦਸਵੰਧ ਦੇਣਾ: ਆਪਣੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਦੀ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ (10%) ਦਾਨ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ/ਭਲਾਈ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਦੇਣਾ।

• ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ ਉੱਠਣਾ: ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵੇਰੇ ਜਲਦੀ ਉੱਠ ਕੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਪਾਠ ਕਰਨਾ।

• ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਫਿਟਕਾਰਨਾ: ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ, ਗਾਲੀ-ਗਲੋਚ ਜਾਂ ਅਪਮਾਨ ਨਾ ਕਰਨਾ (ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਣਾ)।

• ਜਗਤ ਜੂਠ ਤੰਬਾਕੂ ਬਿਖਿਆ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ: ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਅਤੇ ਤੰਬਾਕੂ ਵਰਗੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਪੂਰਨ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ।

• ਧਨ, ਜਵਾਨੀ, ਤੈ ਕੁਲ ਜਾਤ ਦਾ ਅਭਿਮਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ: ਦੌਲਤ, ਜਵਾਨੀ, ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਜਾਤ/ਵੰਸ਼ 'ਤੇ ਕਦੇ ਹੰਕਾਰ ਨਾ ਕਰਨਾ (ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਕਿ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਇੱਕੋ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੈਂਬਰ ਹਨ)।

• ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਨ ਤੇ ਕਬਹੂੰ ਨਾ ਟਰੋਂ: ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਨੇਕ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਹਟਣਾ।

8. ਆਖਰੀ ਸਾਲ ਅਤੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣਾ

1707 ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਹਾਲੀ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਗੱਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।

ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਨਾਂਦੇੜ ਸਾਹਿਬ ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ 1708 ਵਿੱਚ, ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਨੇ (ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵਿਚਕਾਰ ਸੁਲ੍ਹਾ ਹੋਣ ਦੇ ਡਰੋਂ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋ ਪਠਾਣ ਹਮਲਾਵਰ ਭੇਜੇ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਦੋ ਪਠਾਣਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੰਬੂ ਵਿੱਚ ਵੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਦੇ ਕੋਲ ਛੁਰੇ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਵਾਬੀ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਹਮਲਾਵਰ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਢੇਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਇਲਾਜ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕਮਾਨ ਦਾ ਚਿੱਲਾ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦੇ ਟਾਂਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਏ।

ਆਪਣਾ ਸਰੀਰਕ ਅੰਤ ਨੇੜੇ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰ ਅਧਿਕਾਰੀ (ਗੁਰੂ) ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 7 ਅਕਤੂਬਰ 1708 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ 41 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾ ਗਏ।