ਧੰਨ ਧੰਨ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ
ਧੰਨ ਧੰਨ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਨ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1563 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ (ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ) ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਵਾਈ ਅਤੇ 1604 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ (ਸਿੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਅੰਗ) ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਜੀ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ 'ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ' ਦੀ ਬਾਣੀ ਮੁੱਖ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਦਸਵੰਧ (ਕਮਾਈ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ) ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕੀਤਾ। ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਅੱਗੇ ਝੁਕਣ, ਧਰਮ ਬਦਲਣ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਕਰਕੇ, 1606 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਅਸਹਿ ਤੇ ਅਕਹਿ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ 'ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਹੀਦ' (ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ) ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
1. ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਵੰਸ਼
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1563 ਨੂੰ ਗੋਇੰਦਵਾਲ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ (ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚੌਥੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਬਣੇ) ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ (ਤੀਜੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ) ਸਨ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਸੋਢੀ ਉਪ-ਜਾਤੀ ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸੋਢੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਸਨ: ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ।
ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ 11 ਸਾਲ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦੌਰਾਨ, ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ (ਸਹਾਰੀ ਮੱਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ) ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋ ਸਾਲ ਵਾਸਤੇ ਲਾਹੌਰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
2. ਵਿਆਹ
ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਦੋ ਵਿਆਹ ਹੋਏ ਸਨ:
ਮਾਤਾ ਰਾਮ ਦੇਈ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ 20 ਜੂਨ 1579 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਪਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਾਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਜਾਂ ਸੰਤਾਨ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ 19 ਮਈ 1589 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੀ ਮਾਤਾ ਸਨ।
3. ਗੁਰਗੱਦੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਰੋਧ
ਸੰਨ 1581 ਵਿੱਚ, 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪੰਜਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਤਿਆਗੀ (ਉਦਾਸੀ) ਜੀਵਨ ਚੁਣਿਆ, ਉੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵੰਡ ਪੈ ਗਈ:
ਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ: ਇਸ ਧੜੇ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਵੱਖ ਹੋਏ ਧੜੇ ਨੂੰ ਮੀਣੇ (ਭਾਵ ਨੀਚ/ਕਪਟੀ) ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਮੁਤਾਬਕ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਨੇ ਮੁਗਲ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਬਾਲ ਪੁੱਤਰ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਜਾਨੋਂ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
ਮੀਣਾ ਧੜਾ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਿਤ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਲਈ "ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ" ਬਣ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਗਲ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਫੌਜੀਕਰਨ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ।
ਹੋਰ ਚੁਣੌਤੀਆਂ: ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਅਥਾਰਟੀ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਧੜਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਨਤਾ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਣੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ 'ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਪੋਥੀ' ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ 'ਗੁਰੂ ਹਰਸਹਾਏ ਪੋਥੀ') ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਮਿਲੀ।
4. ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਦੌਰ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਪਸਾਰ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਾਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸੰਗਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਸੱਚਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹ" ਕਹਿ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰਦੀ ਸੀ।
ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਰਜ
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ: ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਵਿਖੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ (ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ) ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਵਾਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਕ ਸਰੋਵਰ (ਰਾਮਦਾਸ ਸਰੋਵਰ) ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਕਾਰਸੇਵਾ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਇਹ ਕਸਬਾ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ।
ਹੋਰ ਸਰੋਵਰ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਤੋਖਸਰ ਅਤੇ ਗੰਗਸਰ ਨਾਮਕ ਸਰੋਵਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਵੀ ਕਰਵਾਇਆ।
ਨਵੇਂ ਨਗਰ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ (ਜੋ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਿੱਲੀ-ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਾਹੀ ਸੜਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ), ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ) ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਵਰਗੇ ਨਗਰ ਵਸਾਏ।
ਮਸੰਦ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਦਸਵੰਧ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਜਾਂ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਲੰਗਰਾਂ ਦੇ ਖਰਚਿਆਂ ਲਈ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮਸੰਦ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਪੁਨਰਗਠਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ, ਸਮਾਨ ਜਾਂ ਸੇਵਾ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਸਵੰਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਸੰਦ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜੋ ਇਹ ਉਗਰਾਹੀ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਦੀਵਾਨੀ ਝਗੜਿਆਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਸੰਗਤ ਦਾ ਪਸਾਰ
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਝਾ ਅਤੇ ਦੋਆਬਾ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਨੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜੱਟ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਆਈ।
5. ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ
ਵਿਰੋਧੀ ਧੜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਫੈਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਕੱਚੀ ਬਾਣੀ ਜਾਂ ਗਲਤ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਸਕਰਣ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਦਾ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਸੰਗ੍ਰਹਿ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ, ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਰਚੀ ਬਾਣੀ, ਅਤੇ 17 ਹਿੰਦੂ ਭਗਤਾਂ/ਭੱਟਾਂ ਅਤੇ 2 ਮੁਸਲਮਾਨ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ (ਭਗਤਾਂ) ਦੀ ਬਾਣੀ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭੱਟ ਬਾਣੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ) ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੋਧਿਆ।
ਪ੍ਰਕਾਸ਼: ਇਹ ਸੰਕਲਨ 30 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 1 ਸਤੰਬਰ 1604 ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸਾਹਿਤਕ ਯੋਗਦਾਨ: ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਖੁਦ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2,218 ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ—ਜੋ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕੁੱਲ ਬਾਣੀ ਦਾ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤੀਸ ਰਾਗਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ/ਹਿੰਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਸੁਮੇਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ
ਸੰਨ 1598 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸਥਾਨਕ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਗੱਲਾਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਕਬਰ ਨੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਨਕਲ ਮੰਗਵਾਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਥਾਲੀ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਚ, ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨੁਕਸ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਨਵੀਂ ਭੂਮੀ ਮਾਲੀਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਕਬਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਬਾਰੀ ਦੋਆਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਲਗਾਨ ਵੀ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
6. ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ, ਤਸ਼ੱਦਦ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ
ਨਵੇਂ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ 'ਤੇ 1606 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਮੋੜ ਸਾਬਤ ਹੋਈ।
ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ
ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ:
ਸਿਆਸੀ ਕਾਰਨ: ਮੁਗਲ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਕੁਝ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਫਾਂਸੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਬਾਗੀ ਪੁੱਤਰ ਖੁਸਰੋ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖੁਸਰੋ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਮੁਗਲ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਤਮਕਥਾ (ਤੁਜ਼ਕ-ਏ-ਜਹਾਂਗੀਰੀ) ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਧ ਰਹੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਚਿੰਤਤ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਣ ਰਹੇ ਸਨ।
ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ: ਧਾਰਮਿਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖਾਤਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ 'ਤੇ 2,00,000 ਰੁਪਏ ਦਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲਗਾਇਆ ਅਤੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਹਟਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਮੰਗਾਂ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤੀਆਂ।
ਹੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ: ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਥਾਨਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਮੰਤਰੀ ਚੰਦੂ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਨਕਾਰੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਬਦਲਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਮੁਤਾਬਕ ਚੰਦੂ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ 2 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੇ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਪੁਖਤਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਤਸ਼ੱਦਦ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ
ਸੰਨ 1606 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਇੱਕ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਜੇਰੋਮ ਜ਼ੇਵੀਅਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਸਮਕਾਲੀ ਲਿਖਾਰੀ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਪੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ 30 ਮਈ 1606 ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਦੌਰਾਨ ਹੋਈ, ਪਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮਤਭੇਦ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਰਾਵੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਡੋਬ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਾਂ ਉਹ ਤਸੀਹਿਆਂ ਕਾਰਨ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਏ।
ਲਾਹੌਰ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਰਾ ਸਾਹਿਬ ਉਸ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗੇ ਸਨ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (SGPC) ਦੇ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਸਾਲ ਮਈ ਜਾਂ ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।