ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ
ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ (1663–1705) ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ, ਜੋ 'ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ' ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਬਿਦਰ (ਮੌਜੂਦਾ ਕਰਨਾਟਕ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। 1699 ਵਿੱਚ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੀਸ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੰਜਵੇਂ ਪਿਆਰੇ ਵਜੋਂ ਅੱਗੇ ਆਏ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਕਈ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ 7 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ (1663/1665 – 1704/1705) ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸਾਜੇ ਗਏ ਮੂਲ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਵੇਂ ਪਿਆਰੇ ਸਨ। ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਿਨ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੀਸ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੰਜਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਅੱਗੇ ਆਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਆਪਾ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ, ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਟੁੱਟ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹਰ ਥਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ।
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ
ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਨਾਈ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਬਾਰੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ:
1. ਦੱਖਣੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰੰਪਰਾ (ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਚਲਿਤ)
ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ: ਬਿਦਰ (ਜੋ ਕਿ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਕਰਨਾਟਕ, ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੈ)।
ਜਨਮ ਦੀ ਤਾਰੀਖ: 17 ਜੂਨ, 1663।
ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦਾ ਨਾਂ ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ ਸੀ। ਉਹ ਮਾਤਾ ਅੰਕੰਮਾ ਬਾਈ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਭਾਈ ਗੁਰੂ ਨਾਰਾਇਣ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
ਆਨੰਦਪੁਰ ਆਗਮਨ: ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਗਏ ਸਨ।
2. ਉੱਤਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰੰਪਰਾ (ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ)
ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ: ਪਿੰਡ ਨੰਗਲ ਸ਼ਹੀਦਾਂ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ (ਪੰਜਾਬ)।
ਜਨਮ ਦੀ ਤਾਰੀਖ: 4 ਹਾੜ ਸਮਵਤ 1722 (ਲਗਭਗ ਮੱਧ-1665)।
ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਭਾਈ ਤੁਲਸੀ ਰਾਮ (ਜਾਂ ਚਰਨ ਰਾਮ) ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਬਿਸ਼ਨ ਦੇਵੀ ਸੀ।
ਆਨੰਦਪੁਰ ਆਗਮਨ: ਇਸ ਮਾਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਸਮਵਤ 1738 (ਲਗਭਗ 1681 ਈਸਵੀ) ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ।
ਵੈਸਾਖੀ 1699: ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ
30 ਮਾਰਚ, 1699 ਨੂੰ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ (ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਖੇ ਵੈਸਾਖੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਿਹਾੜੇ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਸਾਹਮਣੇ ਮਿਆਨ ਵਿੱਚੋਂ ਤਲਵਾਰ ਕੱਢ ਕੇ ਇੱਕ ਸੀਸ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਚਾਰ ਸੂਰਬੀਰ ਅੱਗੇ ਆਏ, ਤਾਂ ਪੰਜਵੇਂ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ ਜੀ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅੱਗੇ ਆਪਣਾ ਸੀਸ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਦਾਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ ਜੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਪੰਜ ਸਿਰਮੌਰ ਥੰਮ੍ਹਾਂ (ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ।
ਜੰਗਾਂ ਅਤੇ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ
ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੰਗਾਂ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜੀਆਂ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਖਰੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਅਧਿਆਏ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ (ਦਸੰਬਰ 1704 ਜਾਂ 1705) ਸੀ। ਜਦੋਂ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਅੰਦਰ ਸਿਰਫ਼ 40 ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਿੱਖ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਵੀਰਤਾ ਦਿਖਾਈ। ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਦੰਦ ਖੱਟੇ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਦੂਜੇ ਪਿਆਰਿਆਂ (ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮੋਹਕਮ ਸਿੰਘ) ਦੇ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ।
ਅੱਜ ਵੀ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਅਰਦਾਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।