ਭਾਈ ਮੋਹਕਮ ਸਿੰਘ ਜੀ

ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ

• ਪੂਰਾ ਨਾਮ: ਭਾਈ ਮੋਹਕਮ ਸਿੰਘ (ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ: ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਛੀਂਬਾ)

• ਜੀਵਨ ਕਾਲ: 6 ਜੂਨ 1663 – 7 ਦਸੰਬਰ 1704 (ਜਾਂ 1705)

• ਪਛਾਣ: ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੇਲੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ "ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ" ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ।

• ਕਿੱਤਾ: ਦਰਜ਼ੀ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਛਪਾਈ ਦਾ ਕੰਮ (ਛੀਂਬਾ ਬਰਾਦਰੀ)।

ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ

ਭਾਈ ਮੋਹਕਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 6 ਜੂਨ 1663 ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਦਵਾਰਕਾ (ਬੇਟ ਦਵਾਰਕਾ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਤੀਰਥ ਚੰਦ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਵੀ ਬਾਈ ਸੀ। ਉਹ ਛੀਂਬਾ (ਕੱਪੜੇ ਛਾਪਣ ਅਤੇ ਸਿਲਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।

ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆਉਣਾ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ

ਲਗਭਗ 1685 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ, ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟਸ (ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ) ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਮੁਗਲਾਂ ਤੇ ਸਥਾਨਕ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਈ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੋੜ 1699 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਆਇਆ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀਸ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਆ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸੀਸ ਭੇਟ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ "ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ" ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਭਾਈ ਮੋਹਕਮ ਸਿੰਘ ਹੋ ਗਿਆ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਤ

ਇਤਿਹਾਸਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਫ਼ਰਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸਨ:

• ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੰਗ 'ਤੇ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦੂਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ।

• ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਚੌਥਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਖ਼ਾਸ ਨੋਟ: ਮੁਢਲੇ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਮੋਹਕਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਰੂਪ (ਅਵਤਾਰ) ਸਨ।

ਸ਼ਹੀਦੀ

ਭਾਈ ਮੋਹਕਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਖੀਰ ਤੱਕ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਇੱਕ ਬਹਾਦਰ ਯੋਧੇ ਅਤੇ ਆਗੂ ਰਹੇ। 7 ਦਸੰਬਰ 1704 (ਜਾਂ 1705) ਨੂੰ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ਇਸੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਹੋਰ ਪਿਆਰੇ—ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਨ।