ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਜੀ
ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਜੀ (1661-1705) ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ 'ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ' ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੇ ਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ, ਉਹ 1699 ਵਿੱਚ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸੀਸ ਮੰਗਣ 'ਤੇ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਚੌਥੇ ਸਿੰਘ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਭੇਦਭਾਵ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ 'ਸਿੰਘ' ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ 1705 ਵਿੱਚ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।
ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਜੀ (1661–1705) ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਸਾ ਸਾਜੇ ਗਏ ਮੂਲ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵੇਰਵਾ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:
ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1661 ਵਿੱਚ ਜਗੰਨਾਥ ਪੁਰੀ (ਉੜੀਸਾ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਹਿੰਮਤ ਰਾਏ ਸੀ।
ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਭਾਈ ਗੁਲਜ਼ਾਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਮਾਤਾ ਧੰਨੋ ਜੀ ਸੀ।
ਪਿਛੋਕੜ: ਉਹ ਝੀਵਰ (ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਵਾਲੇ/ਕਹਾਰ) ਬਰਾਦਰੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।
ਆਤਮਿਕ ਖਿੱਚ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਸਦਕਾ, ਉਹ ਮਹਿਜ਼ 17 ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਗਏ।
ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ (1699)
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੋੜ 30 ਮਾਰਚ, 1699 ਨੂੰ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ (ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਖੇ ਆਇਆ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਭਰੇ ਇੱਠ ਵਿੱਚ ਸੀਸ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।
ਭਾਈ ਦਇਆ ਰਾਮ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਧਰਮ ਦਾਸ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਿੰਮਤ ਰਾਏ ਜੀ ਤੀਜੇ ਸੱਜਣ ਸਨ ਜੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਸੀਸ ਭੇਟ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਏ।
ਪੰਜੇ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ' ਛਕਾ ਕੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਾਜਿਆ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦਾ ਭੇਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਭਾਈ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਜੰਗਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਹਾ:
ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆਗਮਨ
1678
17 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉੜੀਸਾ ਛੱਡ ਕੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ।
ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ
ਮਾਰਚ 1699
ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤੀਜੇ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਸੀਸ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ 'ਸਿੰਘ' ਸਜੇ।
ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰੱਖਿਆ
1699–1704
ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਈ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।
ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ
7 ਦਸੰਬਰ, 1705
ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
ਸ਼ਹੀਦੀ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ
ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੁਗ਼ਲ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਵਾਅਦੇ ਤੋੜ ਕੇ ਪਿੱਛੋਂ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਅਤੇ 40 ਸਿੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ।
ਲਾਸਾਨੀ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 7 ਦਸੰਬਰ, 1705 ਨੂੰ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਲੜਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀਤਾ।
ਮਹੱਤਵ: ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਉੜੀਸਾ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਮੋਹਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਉਸ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਰੂਹਾਨੀ ਅਤੇ ਯੋਧੇ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ, ਉੜੀਸਾ ਦੇ ਪੁਰੀ ਵਿਖੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਆਰਤੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ 'ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਚਿਲਡਰਨ ਪਾਰਕ' ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।