ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ
ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ (ਜਨਮ: ਦਇਆ ਰਾਮ; 1661-1708) 'ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ' ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ, ਜੋ 1699 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਏ ਗਏ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸੀਨੀਅਰ (ਵੱਡੇ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸੀਸ ਮੰਗਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ, ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮਰਪਿਤ ਸੇਵਕ, ਜਰਨੈਲ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਪੱਤਰ 'ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ' ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਉਹ 1708 ਵਿੱਚ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹੀਦੀ/ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੱਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ 'ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਸੰਪਰਦਾ' ਦੇ ਬਾਨੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਮੁੱਢਲਾ ਨਾਮ: ਦਇਆ ਰਾਮ ਸੋਬਤੀ, 1661–1708) 'ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ' ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਪਿਆਰੇ ਸਨ। ਇਹ ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਸਿੱਖ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਵੇਲੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਦੀਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਲਾਹੌਰ (ਮੌਜੂਦਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦੇ ਇੱਕ ਸੋਬਤੀ ਖੱਤਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਭਾਈ ਸੁਧਾ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਿਆਲੀ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਅਨਿੰਨ ਸੇਵਕ ਸਨ। ਸਾਲ 1677 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਦਇਆ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ਾਰਸੀ, ਪੰਜਾਬੀ, ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ (ਯੁੱਧ ਕਲਾ), ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਉੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।
ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ
30 ਮਾਰਚ, 1699 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਇਕੱਠ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੰਗਤ ਕੋਲੋਂ ਸੀਸ (ਕੁਰਬਾਨੀ) ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਦਇਆ ਰਾਮ ਜੀ ਪਹਿਲੇ ਅਜਿਹੇ ਸੂਰਬੀਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅਟੁੱਟ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਾਰ ਹੋਰ ਵੀਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵਾਰਿਆ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ 'ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ' ਸਾਜੇ ਗਏ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਦਾਤ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ 'ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ' ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਸੇਵਾ
ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਸੇਵਕ ਅਤੇ ਜਰਨੈਲ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੰਗ ਸਮੇਤ ਕਈ ਵੱਡੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸੇਵਾਵਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਨ:
ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ: ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਤੱਕ 'ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ' (ਫ਼ਤਿਹ ਦੀ ਚਿੱਠੀ / ਸੱਚ ਦਾ ਪੱਤਰ) ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਅਹਿਮ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ। ਤਮਾਮ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਮੁਗ਼ਲ ਪਹਿਰੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਆਣਪ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ (ਦੱਕਨ) ਦੇ ਅਹਿਮਦਨਗਰ ਵਿਖੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਤੱਕ ਇਹ ਖ਼ਤ ਖ਼ੁਦ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਔਰੰਗਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਰੁਕਣ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮੇ ਦੀ ਇੱਕ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਕਾਪੀ (Manuscript) ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ।
ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੰਪਰਦਾ: ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਹੇਠ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 'ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਸੰਪਰਦਾ' (ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਟਕਸਾਲ/ਸਕੂਲ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਉਚਾਰਨ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਗਿਆਨ ਦੇਣਾ ਸੀ।
ਸਾਹਿਤਕ ਯੋਗਦਾਨ: ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਰਚੇਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਮਰਯਾਦਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ 'ਰਹਿਤਨਾਮਾ' ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।