ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ

ਬਾਬਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੌਣ ਸਨ?

ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਬਾਬਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ (25 ਫਰਵਰੀ 1699 – ਦਸੰਬਰ 1704 ਜਾਂ 1705) ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਚੌਥੇ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

ਮੁੱਖ ਨਿੱਜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ

• ਉਪਾਧੀ (ਖਿਤਾਬ): ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ / ਬਾਬਾ

• ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ: ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਪਿਤਾ) ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ (ਮਾਤਾ)। ਸੰਨ 1700 ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਾਦੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤਾ।

• ਦਾਦਾ ਜੀ: ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ (ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਵੇਂ ਗੁਰੂ)।

• ਭਰਾ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਸਨ—ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ।

• ਜਨਮ ਸਥਾਨ: ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਭੋਰੇ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ (ਜੋ ਵੈੱਬਸਾਈਟ 'ਤੇ ਦਰਜ ਹਨ)

1. ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਤਿਆਗ

ਸੰਨ 1704 ਤੱਕ, ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘੇਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਨ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕੁਰਾਨ ਦੀਆਂ ਕਸਮਾਂ ਖਾ ਕੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ 20–21 ਦਸੰਬਰ 1704 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡਿਆ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਸਮਾਂ ਤੋੜ ਕੇ ਪਿੱਛੋਂ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

2. ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਅਤੇ ਧੋਖਾ

ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਛੜ ਗਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ (ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਆਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਉਮਰ 8 ਸਾਲ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਉਮਰ 5 ਸਾਲ) ਆਪਣੀ ਦਾਦੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਰਸੋਈਏ ਗੰਗੂ ਨਾਲ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ। ਗੰਗੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਸਹੇੜੀ ਲੈ ਗਿਆ। ਪਰ ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਡਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਗੰਗੂ ਨੇ ਧੋਖਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੋਰਿੰਡਾ ਦੇ ਮੁਗਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਖਬਰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।

3. ਠੰਡੇ ਬੁਰਜ ਵਿੱਚ ਕੈਦ

ਦੋਵਾਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੀ ਕਸਟਡੀ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਠੰਡੇ ਬੁਰਜ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਬੁਰਜ ਸੀ ਅਤੇ ਪੋਹ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਥਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਠੰਡੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

4. ਧਰਮ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ

ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੀ ਕਚਹਿਰੀ (ਦਰਬਾਰ) ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰੀ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

• ਸ਼ਹੀਦੀ: ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੀਸ ਧੜ ਤੋਂ ਅਲੱਗ (beheading) ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਦਾ ਚਿਣਵਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

• ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦਾ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ: ਆਪਣੇ ਮਾਸੂਮ ਪੋਤਰਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਠੰਡੇ ਬੁਰਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ।

5. ਦੀਵਾਨ ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਜੀ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ

ਮੁਗਲ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਜੈਨ ਵਪਾਰੀ ਦੀਵਾਨ ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਅੱਗੇ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਸਕਾਰ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਮੁਗਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਮੁਤਾਬਕ ਪੂਰੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਮੋਹਰਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕਰਕੇ (Side-by-side) ਵਿਛਾਈਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਿੰਗੀ ਜ਼ਮੀਨ ਖਰੀਦ ਕੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰਾਂ

• ਅਕਾਲੀ ਨਿਹੰਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ: ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਮੁਤਾਬਕ, ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਬਾਣਾ ਬਾਬਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੈ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੀਲਾ ਬਾਣਾ, ਉੱਚੀ ਦੁਮਾਲਾ ਪੱਗ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਸਜਾਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਡਲੇ ਫੌਜੀ (ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ) ਇਸੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣਗੇ।

• ਵੀਰ ਬਾਲ ਦਿਵਸ: ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਸਾਲ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੀਰ ਬਾਲ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

• ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ:

  • ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ: ਇਹ ਉਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

  • ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜੋਤੀ ਸਰੂਪ: ਇਹ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦੀਵਾਨ ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਜੀ ਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।

• ਸਾਲਾਨਾ ਜੋੜ ਮੇਲਾ: ਹਰ ਸਾਲ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਭਾ (ਜੋੜ ਮੇਲਾ) ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤਾਂ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।